VĂN VÕ BÌNH ĐỊNH

Bd2Bình Định nằm dọc theo các tỉnh duyên hải. Quốc lộ 1 chạy ngang qua và quốc lộ 19 nối Qui Nhơn với các tỉnh Tây Nguyên. Bình Định nơi còn nhiều di tích văn hóa lâu đời của dân tộc Chiêm Thành, những ngọn tháp Chàm nguy nga, cao vời vợi còn tồn tại đến ngày nay. Ở huyện Phù Cát có tháp Phúc Lộc tục gọi là Phốc Lốc. An Nhơn có tháp Cánh Tiên. Tuy Phước có chùm tháp Bánh ít, tháp Thanh Trúc ở Bình Lâm, tháp Long Triều ở Xuân Mỹ, Qui Nhơn có tháp Ðôi, Bình khê có tháp Thủ Thiện và chùm tháp Dương Long.

Bình Định có núi Vọng phu

Có đầm Thị Mại, có cù lao Xanh

Có Cân, có Cỏ, có Gành

Có non, có nước, có mình có ta

                         Ca dao

Từ năm Bính ngọ 1306 vua Chiêm Thành là Chế Mân (Jaya Simhavarman III trị vì năm 1288-†1307) cưới Huyền Trân công chúa, sính lễ là hai châu Ô và Lý (Rí) vua Trần Anh Tông (trị vì 2393-1314) là anh của Huyền Trân công chúa thâu nhận 2 châu trên đổi thành Thuận Châu và Hóa Châu và sai Đoàn Nhữ Hài vào kinh lý đặt quan cai trị. Khi nhà Trần suy vi Chế Bồng Nga (Pô Bin swor trị vì 1360-1390) đã nhiều lần đánh chiếm lại đất từ Nghệ An trở vào Nam, và tiến quân cướp phá các vùng phiá bắc, đến năm 1390 đánh tới sông Hoàng Giang, Chế Bồng Nga bị bắn chết. Từ đó quân Chiêm Thành suy yếu, năm Nhâm ngọ 1402 vua Hồ Hán Thương (trị vì 1401-†1407) sai Đỗ Mãn đem quân đánh Chiêm Thành vua Chiêm Ba Đích Lại (Virabhadravarman) xin nhường đất Thăng Bình, nhưng Thượng hoàng Hồ Quý Ly đòi thêm vùng Cổ Lũy Động (Quảng Ngãi)

Thap Cham(1)Năm Canh Thìn (1470) Hồng Ðức vua Chiêm là Trà Toàn đem quân đánh phá Hóa Châu, và sai người sang Tàu cầu viện nhà Minh. Vua Lê Thánh Tôn tự cầm quân đem đại binh 20 vạn quân đánh Chiêm Thành, phá được kinh đô là thành Ðồ Bàn (Vijara) chiếm đất đến đèo Cù Mông. Từ đấy miền nầy được sát nhập vào Đạo Quảng Nam, đặt tên là phủ Hoài nhơn (có nghiã ôm ấp tình người) gồm ba huyện là Bồng sơn, Phù ly và Tuy viễn. Di dân người Việt đến lập nghiệp, người Chiêm Thành rút về phía Nam. Để đề phòng việc Chiêm Thành đòi hoặc cướp lại đất, nên các vua Đại Việt đưa quân tinh nhuệ đến đây trấn thủ, đó là những tinh binh võ nghệ cao cường… Những người lính này về sau ở lại lập nghiệp và họ cũng như con cháu không quên giữ gìn truyền thống thượng võ, vì sinh tồn của lưu dân, họ đã có căn bản võ từng chiến đấu trong cuộc Nam tiến, học thêm các thế võ của người Chiêm, Trung Hoa, xem gà đá sáng chế ra Hùng Kê quyền phát triển ngành võ thuật

Từ cuối năm Mậu Ngọ (1558), Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận hóa, lập nên xứ Nam Hà, cho đến năm Tân Mão (1771), Nguyễn Nhạc (? . †1793) khoảng 29 tuổi cùng em, Nguyễn Huệ (1753-†1792) 19 tuổi và Nguyễn Lữ (?-†1788) người làng Kiên Mỹ đất Tây sơn, sau này là thôn Kiên Mỹ, xã Bình Thành, huyện Bình Khê nay là huyện Tây Sơn.. Thấy được sự lợi hại của võ Bình Định, anh em Nguyễn Huệ áp dụng võ vào chiến thuật trong cuộc khởi nghĩa ở Gò Tô đất Tây Sơn và phát huy võ học Bình Định. Trong binh đội Tây Sơn, mỗi chiến sĩ là một võ sĩ. Sự huấn luyện quân đội, căn bản là tập võ dựng cờ, võ Bình Định tiến một bước dài, phát triển đầy đủ các môn binh khí và đi vào nề nếp. Đặc điểm của võ Tây Sơn là mỗi thế võ đều có bài thiệu đi kèm, tức là phần lý thuyết được diễn thành thơ có vần, có điệu cho dễ đọc, dễ nhớ. Người học võ phải thuộc lòng bài thiệu đọc đến đâu múa đến đó, lý thuyết ăn khớp với thực hành. Lối học võ này rất tiện cho việc luyện tập nhiều người cùng một lúc, được áp dụng trong trường huấn luyện quân đội của Tây Sơn, còn sáng chế ra điệu trống trận Tây Sơn. Người đánh cùng một lúc sử dụng nhiều trống, tối đa 12 cái, và phải dùng thế võ côn quyền mới đánh được. Ðánh bằng dùi cả hai đầu gọi là roi trống, vừa đánh cả hai bàn tay, cổ tay, cùi chỏ, vai… làm cho tiếng trống phát ra những âm thanh khác nhau, nghe rất hùng tráng. Lúc ra trận dùng hai trống lớn đánh theo võ nhạc trận, âm thanh vang xa, dồn dập khích động.

Sự kiện chàng Lía tên thật là Võ Văn Đoan, còn lưu lại một bài vè dài 1400 câu, lưu truyền trong dân gian, phản ảnh phần nào tình trạng võ nghệ ở Bình Định. Bình Định là vùng đất kết hợp giữa Văn và Võ. Ngành võ thuật ở Bình Định nẩy sinh những thiên tài quân sự như nữ tướng Bùi Thị Xuân ( ?-  †1802) Tăng Bạc Hổ (1858-†1906), Mai Xuân Thưởng (1860-†1887) và nhiều danh tài lỗi lạc khác…Võ Bình Định lấy nhu thắng cương, các quyền cước biến hóa rất ngoại mục và nguy hiểm. Quyền đánh bằng tay chân còn gọi là thảo bộ như: thảo bộ Phượng Hoàng, Tứ Hải, Thiền Sư, Ngọc Trản, Thần Đồng, Lão Mai Độc Thọ…

Roi: lối đánh võ bằng gậy còn gọi là côn. Roi phải vừa cỡ tay nắm người sử dụng thì đường roi mới mạnh và nhanh. Có hai loại roi trường và roi đoản. Roi trường là roi trận, dài khoảng 2,50 mét, đầu lớn là đốc roi, đầu nhỏ là ngọn roi, bài roi như Tấn Nhất Ô Du

Ai về Bình Định mà coi

Con gái Bình Định múa roi đi quyền 

ca dao

BD1Trong một bài quyền hay trong một chiêu thức, võ sinh có thể kết hợp chiêu thức của các bài quyền khác nhau để tạo ra chiêu thức mới, “kẻ khéo thắng cốt ở chỗ thật mền dẻo, chứ không phải lấy nhiều hiếp ít, lấy mạnh đè yếu”. Võ Bình Định  bị thất truyền vì thời từ thời vua Gia Long (trị vì từ 1802-†1820) thống nhất sơn hà, đã cấm đến 60 năm sau, Năm 1858 liên quân Pháp và Tây Ban Nha đánh chiếm bán đảo Sơn trà, Ðà nẵng. Năm 1859, thành Gia định thất thủ, năm 1861, mất Ðịnh tường, đảo Côn lôn và Biên hòa. Năm 1867 Pháp chiếm nốt ba tỉnh miền Tây Nam kỳ là Vĩnh long, An giang, Hà tiên.

Trước tình thế chống giặc ngoại xâm cần tăng cường quân đội để bảo vệ những phần đất còn lại, vua Tự Đức trị vì từ (1848-†1883), năm 1867 nhà vua cho thành lập trung tâm tuyển chọn võ quan ngay trên miền đất võ. Ðó là trường thi Hương võ Bình Định tại phủ An Nhơn, nay là thôn An thành xã Nhơn lộc huyện An Nhơn. Mở trường thi tuyển chọn nhân tài từ đó các lò võ ở Bình Định được phép công khai hoạt động. Thời thực dân Pháp đô hộ từng tổ chức thi đấu võ đài, lúc giao đấu có chiếc quan tài để sẳn, hai người giỏi phải có một người chết, dụng ý bọn Tây để tiêu diệt người tài có võ nghệ cao cường, làm chia rẻ trong môn phái tránh việc nổi dậy chống Tây, nhưng võ Bình Định vẫn duy trì nhờ ”nghề cha truyền con nối”. nhiều võ sư ý thức được thâm độc của thực dân, không vì danh lợi để giết nhau nên họ không tham dự thi đấu võ đài. Sau khi đánh đuổi thực dân ra khỏi đất nước. Môn võ Bình Định đã được phục hồi và phát triển, năm 1972 Hội võ thuật Bình Định được thành lập với đầy đủ các môn võ của Bình Định. Trước đó chỉ có phân cuộc Quyền thuật Bình Định được thành lập trực thuộc vào Tổng Cục quyền thuật Sài Gòn (Việt Nam Cộng Hòa) Ngày càng ngày hoàn thiện hơn, nhiều võ đường mở khắp nơi ở miền Nam và thế giới  như Võ Tây Sơn, Sa Long Cương, ….

220px-Dao_TanSinh hoạt văn hóa của người Việt khác nhau theo từng địa phương, hàng năm vào những dịp đầu năm thường có lễ hội. miền Bắc có Hội Liêm, Hội Gióng, hát Quan Họ ở Bắc Ninh, hát Trống Quân, hát Chèo, hát Ả Đào… Nghệ Tĩnh hát Phường Vải, Huế hát Cung Đình, Quảng Nam hát vè, hò Khoang. Các tỉnh miền Nam hát vọng cổ, cải lương…  riêng Bình Định cũng là cái nôi văn hóa của nghệ thuật tuồng Hát Bội và Bài Chòi. Người viết tuồng hát bội ở Bình Định đó là cụ Đào Tấn (1845-†1907) lúc 19 tuổi soạn tuồng cổ, Tân Dã Đồn nổi tiếng. Năm 22 tuổi đỗ cử nhân làm Tổng đốc Nghệ An và thăng quan đến Hiệp Tá Đại học sĩ, Thượng thư bộ Công làm quan trải qua ba triều Tự Đức, Đồng Khánh, Thành Thái. Vì chống lại tay sai Nguyễn Thân bị cách chức về hưu. Cụ lập ra trường học Bộ Đình Vinh Thạnh (nay thuộc huyện Tuy Phước, Bình Định), dạy kịch nghệ cụ Đào Tấn ý thức vai trò của nghệ thuật hát bội trong mối liên hệ với cuộc sống, nghệ thuật hát bội để nói lên nỗi niềm truớc thời cuộc của chính mình, đồng thời cũng nhận thấy giá trị di dưỡng tinh thần cao quí của bộ môn nghệ thuật này để lại một kho tàng tuồng cổ giá trị và nhiều người tiếp tục biên soạn tuồng hát cho đến ngày nay. Ngành hát bội bắt đầu xuất hiện ở Bình Định, kết hợp từ lối hát ả đào ở miền Bắc, dân ca, người Bình Định sáng tạo ra Hát bội, ảnh hưởng đến các tỉnh ở Quảng Nam, các xã, quận, những gánh hát nầy thường do anh em bà con dòng họ, lập gánh để hát trong những dịp xuân về, họ dựng rạp hát nơi sân đình rộng, sân khấu có màn phông cảnh đẹp. Thời chưa có điện, người ta dùng đèn, “đèn măng-sông” (lampe à manchon). Thành phố lớn, gánh hát chuyên nghiệp trình diễn trong những rạp lớn, bán vé vào cửa, ở Hội an, Đà Nẵng có rạp hát tuồng Hoà Bình ở đường Phan Châu Trinh một thời rất thịnh hành. Hát bội là một nghệ thuật sân khấu thu hút khán giả thời chưa có cải lương, kịch nói, tân nhạc và phim

Nghệ thuật Hát bội, có 2 yếu tố căn bản diễn xuất điêu luyện là hát và múa theo điệu bộ, hát hay mà múa không đẹp thì không thể trở thành một nghệ sĩ Hát bội đúng nghĩa. Mà muốn múa đẹp thì phải học võ, nếu không họcvõ thì sân khấu Hát bội không thể linh động.

Má ơi đừng đánh con đau.

Để con hát bội làm tuồng má coi

hát boiNăm 1972 tôi tham dự buổi diễn thuyết của nhà văn Nguyễn Văn Xuân ở Hội Khuyến Học Đà Nẵng, chủ đề nói về nghệ thuật Hát Bội là loại sân khấu cổ điển, ông đưa nhiều chi tiết nghệ thuật hát bội từ cảnh trí sân khấu, điệu bộ ca múa, vẽ mặt vừa cường điệu vừa mang tánh “tượng trưng”, ẩn dụ khiến người coi phải quan sát tường tận, suy nghĩ và phải am tường nghệ thuật mới lãnh hội được. Các diễn viên đào kép tự vẻ mặt hóa trang sao cho phù hợp với vai của mình đóng, phân biệt từ mặt mũi, râu tóc, áo quần để rõ kẻ trung nịnh, người sang hèn, thanh tú, ai minh chánh, gian tà. Quan võ trung thần vẽ mặt đỏ ói như Quan Công; Trương Phi trung mà nóng vẽ mặt đen có pha tròng trắng.Nịnh thần vẽ mặt trắng móc nên có chữ gọi kẻ nịnh

Màu đỏ biểu hiện vai trung thần; màu xám là nịnh thần; màu đen là người chân thật….Đi đứng điệu bộ phải oi hùng…Khán giả danh dự được mời cầm chầu, phải là người biết rõ nghệ thuật Hát bội để đánh trống. Khi gió nhẹ phải đánh thùng, rùng, rùng… run rẩy êm ái, lúc dông gió bão tố thì phải gõ tung tung mạnh bạo, dứt khoát. Mỗi gánh hát đều phải có người đánh trống hiểu sâu về ưu điểm, nhược điểm từng diễn viên để dùng tiếng trống phát huy hoặc hạn chế… Chuyện cầm chầu cũng là một nghệ thuật, người cầm chầu cần phải có trình độ thưởng thức, Ðánh trên mặt trống là khen, đánh trên bìa trống là chê dưới chân trống có treo một ống tre đựng các thẻ dùng để thưởng con hát. Nghệ sĩ nào lãnh được nhiều thẻ, khi buổi hát kết thúc đến gặp vị cầm chầu để lãnh tiền thưởng, chiếu theo số thẻ đã nhận được, nếu vị cầm chầu không đem theo đủ tiền, thì sáng hôm sau sẽ đến tận nhà vị cầm chầu nhận tiền Trống chầu là nhịp cầu thông cảm giữa nghệ sĩ và khán giả. Cầm chầu luôn bị khán giả phê bình nên ca dao có câu: “Ở đời có bốn cai ngu làm mai, lãnh nợ, gác cu, cầm chầu”.

baichoi bNghệ thuật tuồng là một hình thức sinh hoạt gần gũi, phổ biến và được nhân dân địa phương hết sức ưa chuộng soạn tuồng thành công khởi đầu là Bình Định, Quảng Nam, Gia định. Tuồng Quảng Nam ra đời từ đầu thế kỷ thứ 19 do cụ tiến sĩ Nguyễn Hiền Dĩnh làm Tuần Vũ, về hưu tại làng An Quán, huyện Điện Bàn, nên nhân dân địa phương thường gọi là cụ Tuần An Quán nhưng ngành hát bộ hình thành từ xứ Quảng, có thể đã bắt từ thế giữa thế kỷ thứ 17. Dàn nhạc dùng trong hát bội gồm có những nhạc cụ như: trống chiến, trống chầu phèn la, kèn, đờn cò..  Cố nhà văn Nguyễn Văn Xuân mời các đào kép nổi tiếng diễn những vai tuồng và phân tích cho khán giả hiểu thế nào gọi là nghệ thuật Hát bội. Xã hội càng văn minh sân khấu kịch nghệ không ngừng phát triển, nhưng bộ môn Hát bội những tuồng cổ điển tích như: Thoại Khanh Châu Tuấn, Lữ Bố hí Điêu Thuyền ….dần dần bị quên lãng,

Nguyễn Quý Đại

Tài liệu tham khảo

Hình trên Internet

(1)  Những câu chuyện Lịch Sử của Trần Gia Phụng Toronto 1999

( 2) Ðào Ðức Chương Giai phẩm Xuân Tây Sơn Mậu Dần 1998)

(3) Bài chòi dân ca  Bình Định  Hoàng Chương – Nguyễn Có nhà xuầt bản Sân Khấu

(4) Tục Ngữ Ca dao dân ca Việt Nam Vũ ngọc Phan nhà bản khoa học Hà Nội

(5) Nhà Tây Sơn  Trần Gia Phụng nhà xuất bản Non Nước Toronto 2005

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s